αφιέρωμα

Τον Ελύτη, τόσο πολύ
Μία ματιά σε τρεις ποιήτριες
Δήμητρα Χριστοδούλου, Κατερίνα Αγγελάκη-Ρουκ, Μαρία Δ. Σφήκα
Γιάννης Δούκας




Δήμητρα Χριστοδούλου, Πώς αυτοκτονούν οι Ασσύριοι, Πατάκης 2010

Υπαρξιακό μειδίαμα

Πώς αυτοκτονούν οι Ασσύριοι, ένα ερώτημα χωρίς ερωτηματικό, μας εισάγει απρόοπτα στη δέκατη συλλογή της Δήμητρας Χριστοδούλου (γ. 1953), τρία χρόνια έπειτα από τον Λιμό που τιμήθηκε με το Κρατικό Βραβείο Ποίησης.

Το βιβλίο αποτελείται από δύο ενότητες: α) εξήντα έξι ολιγόστιχα ποιήματα με τον τίτλο «Πώς σώθηκε ο Νάρκισσος» και β) «Η υπερηφάνεια των κληροδοτών», που απαρτίζεται από σύντομες αφηγήσεις, «πεζόμορφα ποιήματα», όπως τα χαρακτηρίζει η ίδια.

Συλλαμβάνοντας «την ύπαρξη μας/ ως μια εκδοχή ηρωισμού», παρατάσσεται απέναντι στο σύμπαν και διαλέγεται ψύχραιμα μαζί του. Μέσα στο κλειστοφοβικό περιβάλλον που πλάθει, ένα απέραντο εσωτερικό πεδίο ανοίγεται και καταγράφεται με ποιητική τόλμη και διαύγεια.

Από τη νύχτα, έναστρη ή θεοσκότεινη, στο μεταφυσικά απογειωμένο οικιακό περιβάλλον και στους δείκτες του εσωτερικού χρόνου, η ποίηση της Χριστοδούλου, φιλοσοφική στην ουσία της, καταβυθίζεται στον πυρήνα της ύπαρξης. Δεν παύει όμως να ενυπάρχει στον προβληματισμό της και μια ιστορική, υπόγεια πολιτική, διάσταση.

Ο θάνατος, η ασθένεια και η μνήμη γίνονται τα θέματά της˙ σμίλη με την οποία χαράσσουν βαθιές τις γραμμές τους επάνω στο κειμενικό σώμα η σκέψη, το βλέμμα και ο λόγος. Η εναργής παρατήρηση της ποιητικής έκφρασης εμπλουτίζεται καταλυτικά από τον διαβρωτικό σαρκασμό και το ευχάριστο ξάφνιασμα.

Με κατακτημένη πλέον την ακρίβεια, την ωριμότητα και τη δωρικής αυστηρότητας αισθητική, καλλιεργεί ένα ύφος ψυχρό και νηφάλιο, μια γλώσσα που είναι συγχρόνως αποστασιοποιημένη αλλά και απόλυτα συμμέτοχη. Ζωντανό το ιδίωμά της, συνδυάζει με αποτελεσματικό τρόπο στοιχεία από τη λόγια και την καθομιλουμένη.

Αυτενεργός και αυτεξούσιος ποιητικός οργανισμός, μας αφήνει τελικά την αίσθηση ότι καθένα από τα ολιγόστιχα ποιήματα θα μπορούσε και να αποτελεί θραύσμα, σπάραγμα μιας εκτενέστερης αφήγησης. Ο διακειμενικός διάλογος ενσωματώνεται ως συστατικό στοιχείο της γραφής, επεκτείνεται πέρα και από την ποίηση, στην επικράτεια ενός μινιμαλιστικού μοντερνισμού που συναντά τον μαγικό ρεαλισμό.

Εδώ, σε αυτή την «πραγματικότητα», η έκλαμψη μοιάζει κεκτημένο και όχι ζητούμενο, η ταπεινότητα είναι αλήθεια και όχι προσωπείο˙ ατίθαση και ακατάβλητη, επίμονα -και επίπονα- χαμογελαστή εν μέσω απελπισίας, η Χριστοδούλου φτάνει στην τελική της κατάφαση, μιλώντας για το δράμα της ύπαρξης: να είναι τραγωδία το δράμα αυτό ή μήπως κωμωδία;

 

Κατερίνα Αγγελάκη-Ρουκ, Η ανορεξία της ύπαρξης, Καστανιώτης 2011

Ανατόμος του ελάχιστου εγώ

Γεννημένη το 1939 και με τη λογοτεχνική της διαδρομή να καλύπτει ήδη σχεδόν μισό αιώνα, η Κατερίνα Αγγελάκη-Ρουκ καταθέτει εδώ τον πικρό καρπό της ζωής, βιώνοντάς την μέσα από την ποιητική της σύλληψη συνυφασμένη με την αδυσώπητη φθορά της ύπαρξης.

Με την απροσποίητη ειλικρίνεια να αποτελεί το καθοριστικό προτέρημα της γραφής της, η Αγγελάκη-Ρουκ συνθέτει ποιήματα σταθερής θερμοκρασίας, τοποθετημένα στην υπαρξιακή έρημο της τρίτης ηλικίας. Η απλότητα της έκφρασης εμπεδωμένη: τόλμη λεκτική, απερίφραστη διατύπωση, ποιητικότητα που προκύπτει αβίαστα, ως στοιχειώδης άρθρωση του ένδον.

Ακολουθώντας τις μεταπτώσεις και τις αναταράξεις μιας δίκοπης εσωτερικής ζωής, παρατηρεί τον εαυτό της και τον ανατέμνει. Η ύπαρξη, φαινομενικά μόνο κατασταλαγμένη, βρίσκεται στη διαρκή ένταση της μετάβασης, στην εκκρεμότητα ενός κόσμου που αλλάζει, καθώς αλλάζει ο τρόπος αντίληψής του. Εδώ κυριαρχούν η απόγνωση και ο φόβος˙ ο ποιητικός λόγος διατυπώνεται ως διαμαρτυρία.

Ο γύρω κόσμος αντιστέκεται στις αισθήσεις και μοιάζει να συνωμοτεί. Η σαρκική επιθυμία έχει αντιστραφεί, χάνοντας την ηδύτητά της. Στο χρονικό μιας εποχής δίχως σώμα και δίχως μέλλον, η μνήμη αντιπαραβάλλεται με το σήμερα και η ποιήτρια αναζητά τον νέο βηματισμό της: πενθεί, διαλογίζεται, αντικρίζει με αμφιθυμία το τέλος, υποκλίνεται στη «θεά Συνήθεια», παρατηρεί το αυτονόητο, χωρίς να χάνει ποτέ την έκπληξή της.

Η απογραφή όμως της απώλειας κρύβει μέσα της την επιμονή, την άρνηση του θανάτου, την ευγνωμοσύνη ακόμη και για το λίγο της ύπαρξης. Ως επικράτεια των ισχυρών συμβόλων και των φορτισμένων αντικειμένων, ο κόσμος οργανώνεται σε αντιθετικά σχήματα: το σώμα γίνεται μια «καινούρια θεωρία του ανύπαρχτου» και η ποιήτρια, που «μιμείται το απόλυτο/ για ν' αντέξει τη ζωή», διεκδικεί την ηδονή ως τελευταία επιθυμία και συμπεραίνει -καθώς η αφήγηση επιστρέφει στον εαυτό της- ότι δεν υπάρχει τίποτα πιο πολύτιμο «απ' την ανάσα της στιγμής».

Ετσι λοιπόν, ακόμη και στην εποχή όπου «τα ποιήματα δεν μπορούν πια/ να 'ναι ωραία/ αφού η αλήθεια έχει ασχημύνει», η ποίηση δεν παύει να λειτουργεί ως «λογοδοσία της ψυχής», έναυσμα, μ' όλο το τίμημά της, για τη συμφιλίωση με την πραγματικότητα, διέξοδος από «τον κλειστό ορίζοντα του μέλλοντος»˙ και η Αγγελάκη-Ρουκ, κομίζοντας την πείρα και τις πληγές της, θα συνεχίσει, μέχρι το τέλος, να την υπηρετεί.

 

Μαρία Δ. Σφήκα, Εισαγωγή στις πονηρίες της χαράς, Οιωνός 2011

Η δίκοπη υπόσταση της χαράς

Η Μαρία Δ. Σφήκα (γ. 1969), καθηγήτρια στη Μέση Εκπαίδευση, καταθέτει εδώ τη δεύτερη ποιητική συλλογή της - πέντε χρόνια νωρίτερα, είχε προηγηθεί Ο υποκειμενικός κήπος. Δεκαέξι ποιήματα ή μάλλον σύντομες ποιητικές συνθέσεις με θέμα, όπως προκύπτει και από τον τίτλο του βιβλίου, τη δίκοπη υπόσταση της χαράς μέσα στη ζωή και τις ποικίλες ενσαρκώσεις της. Το ομότιτλο ποίημα, ως προοίμιο, τοποθετεί την ποιητική διαδικασία και καθορίζει τις εκδοχές της σε συνάφεια με τον ζωντανό οργανισμό της φύσης και το περιβάλλον της παιδικής ηλικίας. Πλαίσιο της γραφής καθίσταται άλλοτε η καθημερινότητα, οικογενειακή και επαγγελματική, και άλλοτε μια αφήγηση που πηγάζει από τον υπαρξιακό στοχασμό, φέροντας τους απόηχους, θα λέγαμε, βιβλικής παραβολής, με γλώσσα ζωντανή, ενσωματωμένο διακείμενο, εναλλαγές προσωπείων και την παρουσία της έκλαμψης, ώσπου να επιστρέψει εντέλει «το κελάιδημα στ' αυγό του».

 

indoukas@googlemail.com

 





      αρχική σελίδα | ταυτότητα | επικοινωνία | συνδέσεις | προηγούμενα τεύχη | english
Copyright © 2006 e-poema.eu - Όροι Χρήσης
Developed by WeC.O.M.