αφιέρωμα

Τον Ελύτη, τόσο πολύ
Paul Celan
Ψηφίδες από το «Γλωσσικό πλέγμα»
μτφρ.: Ιωάννα Αβραμίδου
deutsche |




Oταν το Μάρτιο του 1959 κυκλοφόρησε στα βιβλιοπωλεία η νέα ποιητική συλλογή του Πάουλ Τσέλαν (Paul Celan) με τον τίτλο Γλωσσικό πλέγμα, μ' ένα εξώφυλλο στο χρώμα της άμμου και το λευκό του προστατευτικό κάλυμμα, προκάλεσε αμηχανία στους κριτικούς και στο αναγνωστικό κοινό που παρακολουθούσε το ποιητικό του γίγνεσθαι. Προφανώς υπερέβαινε κατά πολύ τις αναγνωστικές τους προσδοκίες.

Ο ποιητής, όμως, παρέμενε συνεπής στην αναζήτηση της γλωσσικής ακρίβειας και των νέων εκφραστικών δυνατοτήτων μέσα από οξύμωρα σχήματα που στο εξής θα τα συναντούμε όλο και συχνότερα στο έργο του. Ηδη από την εμφάνιση του βιβλίου, και προτού ο αναγνώστης το ξεφυλλίσει, φαινόταν ότι ο Τσέλαν έπαιρνε αποστάσεις από τις προηγούμενες ποιητικές του συλλογές, και επίσης από τον εκδότη του που δεν ήταν πια ο DVA, αλλά ο S. Fischer. Με το Γλωσσικό πλέγμα, σημείωνε στροφή και έμπαινε σε μια νέα φάση του ποιητικού στοχασμού του. Τα νέα του ποιήματα είναι λιγότερο λυρικά απ' ό,τι των ποιητικών του συλλογών Μήκων και Μνήμη ή Από κατώφλι σε κατώφλι, κι αυτό φαίνεται και από την αλλαγή στον ρυθμό των στίχων: Ενώ στα πρώτα ποιήματα υπερισχύουν οι ίαμβοι, οι ανάπαιστοι και οι δάκτυλοι, εδώ έχουμε μια ελλειπτική γλώσσα, όπου η ουσιαστικοποίηση των επιθέτων ή η χρήση των ουσιαστικοποιημένων μετοχών αφαιρεί την πρωτοκαθεδρία του ρήματος. Αυτό το γλωσσικό φαινόμενο, θα γίνει στη συνέχεια ένα από τα θεμελιώδη χαρακτηριστικά του τσελανικού ιδιώματος και ένα από τα δυσκολότερα σημεία για τους μεταφραστές του.

Ο τίτλος και μόνον του βιβλίου που έγινε αντικείμενο δημιουργικής ενασχόλησης από κριτικούς που καθόριζαν το λογοτεχνικό τοπίο της Γερμανίας, έχει πολλά σημασιολογικά επίπεδα. Η παράδοξη διελκυνστίδα μεταξύ άρνησης και κατάφασης, η αυξανόμενη εκφραστική λιτότητα, η στίξη που στέκεται ισάξια δίπλα στις λέξεις, χαρακτηρίζουν κάθε μεμονωμένο ποίημα, και η ένταση μεταξύ λεχθέντος και αποσιωπηθέντος γίνεται όλο και μεγαλύτερη. Ο Τσέλαν απομακρύνεται από την οικεία, περιγραφική, αφηγηματική γλωσσική χρήση της παράδοσης και δίνει μορφή σ' ένα ριζικά διαφορετικό ποιητικό αξίωμα. Στόχος της ποίησής του είναι η ανεύρεση και η κατάκτηση μιας πραγματικότητας, όπως έλεγε και στην ομιλία του της Βρέμης, και για να το επιτύχει πρέπει να αποκαλύψει την ουσία της μέσα από τη δομή του γλωσσικού κειμένου.

Ζωή και γλώσσα είναι άρρηκτα συνδεδεμένα για τον Τσέλαν, οι λέξεις είναι «κρύσταλλοι ανάσας», για τον ποιητή δεν υπάρχει ζωή έξω από το Ρήμα. Τα ποιήματά του είναι «νιφάδες χιονιού», μονοκρύσταλλοι που διαβάζονται από τον τίτλο έως τον τελευταίο στίχο, έως το τελευταίο σημείο στίξης, έως μια συντακτική και γραμματική ενότητα. Αντλεί απ' όλον τον έμψυχο κι άψυχο κόσμο που τον περιβάλλει, για να σχηματίσει το δικό του συμπαγές και αρμονικό σαν κρύσταλλο σύμπαν, προκειμένου να βρει τη θέση του μέσα στη συγκεκριμένη ιστορική πραγματικότητα που βιώνει. Το Gedicht (ποίημα) του είναι σκοτεινό γιατί σκοτεινή είναι και η Geschick του (μοίρα)...

 





1.

Φωνές, στο πράσινο
της επιφάνειας του νερού χαραγμένες.
Οταν βυθίζεται η αλκυόνα
το δευτερόλεπτο συρίζει:

Αυτό που στέκονταν πλάι σου
σε κάθε μια από τις όχθες,
μπαίνει
δρεπανισμένο σε μια άλλη εικόνα.

Φωνές από το δρόμο με τις κνίδες:

Ελα περπατώντας με τα χέρια προς εμάς.
Οποιος είναι μόνος με τη λάμπα,
διαβάζει μέσα από το χέρι.


Φωνές, φύονται από τη νύχτα, σχοινιά
Απ' όπου κρεμάς την καμπάνα.

Γίνε ένας θόλος, κόσμε:
Οταν το νεκροκόγχυλο  πλέοντας πλησιάσει 
θα σημάνει εδώ.

Φωνές, στο άκουσμά τους η καρδιά σου
στην καρδιά της μάνας σου ενδίδει.
Φωνές από το δέντρο της αγχόνης,
όπου παλιό και νέο ξύλο τους δακτυλίους
ανταλλάσσουν και ανταλλάσσουν.

Φωνές, λαρυγγικές, στα βότσαλα,
όπου  και το άπειρο φτυαρίζει,
(καρδιο-)
βλεννώδες ρείθρο

Ρίξε εδώ τις βάρκες, παιδί,
που έχω επανδρώσει:

Οταν μαίνεται ο κλύδων μεσοκάραβα,

ενώνονται  οι σκαρμοί.

Φωνή του Ιακώβ:

Τα δάκρυα.
Τα δάκρυα στο μάτι του αδερφού.
Το ένα έμεινε να κρέμεται, μεγάλωσε.
Κατοικούμε μέσα του.
Ανάσανε για να
πέσει.

Φωνές, στο εσωτερικό της κιβωτού:
 
Μόνο τα στόματα
σώθηκαν
Εσείς που βουλιάζετε
ακούστε κι εμάς.


Καμμία
φωνή - ένας
απόηχος, ξένος στις ώρες, δώρο
στις σκέψεις σου, εδώ, επιτέλους
ξάγρυπνο: ένα 
καρπόφυλλο, μεγάλο σαν μάτι, βαθιά
χαραγμένο. Στάζει
ρητίνη, δεν λέει
να  γιάνει

(Sprachgitter)

 

...Στρέτο

Εκτοπισμένος  στον
Περίβολο
Με το αδιάψευστο ίχνος

Χόρτο, γραμμένο ξεχωριστά. Οι πέτρες, λευκές,
Με τις σκιές των καλαμιών:
Μη διαβάζεις πια- κοίτα!
Μη κοιτάς πια -προχώρα!


Προχώρα, η ώρα σου
Δεν έχει αδελφές, είσαι -
Είσαι στο σπίτι. Ενας τροχός, βραδύς,
Κυλά μόνος του, οι ακτίνες
Αναρριχώνται,
Αναρριχώνται πάνω σε μελανό τοπίο, η νύχτα
Δεν χρειάζεται αστέρια, πουθενά
δεν ρωτάνε για σένα.

 

                                                 πουθενά
                                                                                                                  δεν ρωτάνε για σένα-

Ο τόπος , όπου κείτονταν, έχει
Ονομα-δεν έχει
κανένα. Δεν κείτονταν εκεί. Κάτι
υπήρχε ανάμεσά τους. Δεν
έβλεπαν διαμέσου.

Δεν έβλεπαν, όχι
Μιλούσαν για
Λέξεις. Καμμία
Δεν ξύπνησε, ο
Ύπνος
Τους τύλιξε.                    

                                                     Τύλιξε, τύλιξε. Πουθενά
                                                                                           Δεν ρωτούν-

Εγώ είμαι, εγώ
Κοιτόμουν ανάμεσά σας, ήμουν
Ανοιχτός, ήμουν
Ακουστός. Σας ένευα, η ανάσα σας
Υπάκουε, εγώ
Είμαι ακόμα, αλλά εσείς-
κοιμόσαστε

είμαι ακόμα-

Χρόνια,
Χρόνια, χρόνια, ένα δάχτυλο
Ψηλαφεί  πάνω και κάτω, ψηλαφεί
Ολόγυρα:
Αρθρώσεις, αισθητές, εδώ
Χάσκει χάσμα βαθύ, εδώ
συγκολλούνται και πάλι -ποιος
το κάλυψε;

Το κάλυψε
                                                                                                                     -ποιος;

Ηρθε, ήρθε.
Ηρθε μια λέξη, ήρθε,
Ηρθε διασχίζοντας τη νύχτα,
Ηθελε να φωτίζει, ήθελε να φωτίζει

Τέφρα.
Τέφρα, τέφρα.
Νύχτα.
Νύχτα-και-νύχτα. Πήγαινε
Προς το μάτι, το υγρό.

Πήγαινε
                                                                                                             Προς το μάτι,
                                                                                                                                  Το υγρό-

Κυκλώνες.
Κυκλώνες, από ανέκαθεν,
Στρόβιλος μορίων, το άλλο
Εσύ
Το ξέρεις βέβαια, εμείς
Το διαβάσαμε στο βιβλίο, ήταν
άποψη.

Ηταν, ήταν
Αποψη. Πώς
Πιαστήκαμε
Πώς -μ'
Αυτά
Τα χέρια;


Επίσης ήταν γραμμένο  ότι.
Πού; Απλ-
ώσαμε μια σιωπή επάνω του,
Γαλουχημένη με δηλητήριο, μεγάλη
Μια
Πράσινη
Σιωπή, ένα σέπαλο,
μια σκέψη για κάτι Φυτικό κρεμόταν από αυτό-
Πράσινη, ναι
Κρεμόταν, ναι,
Κάτω από μοχθηρό
Ουρανό.

Για κάτι, ναι
Φυτικό

Ναι.
κυκλώνες, στρό-
βιλος μορίων, έμεινε
Χρόνος, έμεινε,
Να προσπαθήσουμε με την πέτρα-ήταν
Φιλόξενη, δεν
διέκοπτε τη λέξη. Πόσο
τυχεροί είμασταν:

Κοκκώδης,
Κοκκώδης και ινώδης. Μισχώδης,
Πυκνή,
Βοτρυώδης και ακτινοειδής, νεφρώδης,
Επίπεδη και
Θρομβώδης, χαλαρή, δια-
κλαδιζόμενη-: αυτή, αυτό
Δεν διέκοπτε, μι-
λούσε,
Μιλούσε ευχαρίστως σε στεγνά μάτια, προτού να τα κλείσει.

Μιλούσε, μιλούσε
Ηταν, ήταν

Δεν χαλαρώναμε, στεκόμασταν
Στο μέσον, ένα
Πορώδες οίκημα, και ερχόταν.

Ερχόταν πάνω μας, έρχόταν
Διαμέσου, μπάλωνε
Αθέατο, μπάλωνε
Την τελευταία  μεμβράνη,
Και
Τον κόσμο, ένα χιλιοκρύσταλλο,
Σχηματιζόταν γοργά.

Σχηματιζόταν, σχηματιζόταν.
                                                                                                                       Μετά-

Νύχτες, ξέπλεκες, κύκλοι,
Πράσινοι ή γαλάζιοι, κόκκινα
Τετράγωνα: ο
Κόσμος ποντάρει το εσώτερο είναι του
Στο παιχνίδι με τις νέες
Ωρες, -Κύκλοι κόκκινοι ή μελανοί, φωτεινά
Τετράγωνα, καμμία
Ιπτάμενη σκιά,
Καμμία
μετροτράπεζα, κανένας
θυμός δεν ανεβαίνει να παίξει μαζί.

Ανεβαίνει και
                                                                                             Παίζει μαζί

Στο πέταγμα  της γλαυκός με
Την απολιθωμένη λέπρα,
στα
εξαφανισμένα χέρια μας
στην
τελευταία απόρριψη,
Πάνω από το αλαιξίσφαιρο
Στο γκρεμισμένο τείχος:

Ορατά, και
πάλι: τα ρείθρα, οι

Χορωδίες τότε, οι
Ψαλμοί. Ω, Ω-
Σαννά.

Επίσης στέκουν ακόμα  ναοί. ενα
Αστέρι
Εχει ακόμα φως.
Τίποτα
Τίποτα δεν χάθηκε.

Ω-
Σαννά.

Στη φυγή της γλαυκός, εδώ,
Οι διάλογοι, υπόφαιοι,
Των ιχνών  των υπογείων υδάτων.

                                                         (υπόφαιοι,
                                                                                        των
                                                                                             ιχνών των υπογείων υδάτων---

Εκτοπισμένος
Στον περίβολο
Με
Το αδιάψευστο
Ιχνος:

Χόρτο,
Χόρτο,
Γραμμένο ξεχωριστά.)

(Sprachgitter)

 

jason12sa@yahoo.com

ΠΑΡΑΠΟΜΠΗ: http://kirjasto.sci.fi/celan.htm

      αρχική σελίδα | ταυτότητα | επικοινωνία | συνδέσεις | προηγούμενα τεύχη | english
Copyright © 2006 e-poema.eu - Όροι Χρήσης
Developed by WeC.O.M.